MATERI BAHASA JAWA SMA: Geguritan

Geguritan iku sawijining rumpakan, pepethan, karangan kang awujud reroncen

tembung lan ukara kang endah, ringkes, padhet lan mentes. Geguritan kalebu karya sastra Jawa gagrak anyar. Ana sing ngarani geguritan iku puisi Jawa modern, maksude

wujude puisi lan muncul ing jaman sastra Jawa anyar/ modern.

Ing sejarah kasusastran Jawa, wujud puisi iku ora mung geguritan bae, nanging

uga ana tembang. Apa bedane? Geguritan iku ditulis tanpa paugeran guru gatra, guru

wilangan, lan guru lagu, dene tembang iku kaiket ing paugeran guru gatra, guru wilangan,lan guru lagu. Tembang ing kasusastran Jawa iku werna-werna. Ana tembang gedhe, tembang tengahan, lan tembang cilik (alit). Tembang gedhe utawa sekar ageng iku kanggo nyebut kakawin kang muncul ing jaman sastra Jawa Kuna. Tembang tengahan lan tembang cilik iku kalebu tembang macapat. Tembang tengahan iku uga ana kang ngarani kidung yaiku tembang kang muncul ing jaman Jawa Tengahan.

Saliyane iku ana maneh tembang dolanan lan tembang campursari. Yen cakepan tembang dolanan lan tembang campursari diwaspadakake, apa ya bedane karo geguritan? Tuladhane tembang dolanan lan tembang campursari kaya ing ngisor iki.

Tuladha tembang dolanan:

SLUKU-SLUKU BATHOK

Sluku-sluku bathok

bathoke ela-elo

si rama menyang solo

leh-olehe payung motha

mak jenthit lololobah

uwong mati ora obah

yen obah medeni bocah

yen urip nggoleka dhuwit

Tuladha tembang campursari:

KUNCUNG

(Anggitane Ranto Edi Gudel)

cilikanku rambutku dicukur kuncung

kathokku saka karung gandum

klambiku warisane mbah kakung

sarapanku sambel korek sega jagung

kosokan watu neng kali nyemplung ing kedhung

jaman dhisik durung usum sabun …, (pabrike rung dibangun)

andhukku mung cukup andhuk sarung

dolananku montor cilik saka lempung

pis holopis kuntul baris

rekasane saiki wis

pis holopis kuntul baris

gegere gek mbok ndang uwis

Reff.

tanggal limalas padhang njingglang bulane bunder (seser)

aku dikudang suk yen gedhe dadi dhokter

tanggal limalas padhang njingglang bulane bunder (seser)

bareng wis gedhe aku disuntik bu dhokter

ha na ca ra ka

iki crita jaman semana

da ta sa wa la

iki crita saka wong tuwa

tuladha geguritan :

PATULADHAN

Dening: Davit Harijono

kang mimpin

oraa ana ing ngarep

nanging cahyaning

patuladhan iku kudu

ngaton mangejawantah

yen wus madhep mantep

tegese tegen

ngendhaleni panguwasa

nyekel pusara

ya pusakaning adil

yen jirih wateke

mung bakal tansah

singidan dhedhemitan

samun kang dadi

patuladhane kuthung

pancen kang

mimpin iku dudu

empuke kursi kok

apamaneh kerta aji

angen-angen kurang duga

iku kabeh bakal tumeka kaya wahyu

awit karsaning bumi iki bisaa lestari

ing tentrem lan ing makmur

manitis sukmaning kusuma bisaa

ngambar arum saindenging nuswantara

*Panjebar Semangat 12, 22 Maret 1997

Unsur - unsur intrinsik

Geguritan uga duweni unsur unsur intrinsik kaya puisi lan karya sastra liyane , unsur unsur intrinsik ana ing geguritan inggih punika :

Tema
Bahasa kang endah
Judul Geguritan
Diksi
Citra
Purwakanthi
Amanat kang ono ing jero ne geguritan

Jenis - jenis ing Geguritan

Geguritan miturut kegunaane ono 3 macem , jenis jenise inggih punika :

Jenis Geguritan Ingkang gambarake kondisi utawa peristiwa (deskriptif)
Jenis Geguritan Ingkang nyeritakake kondisi utawa pengalaman (naratif)
Jenis Geguritan Ingkang pasemon utawa duweni isi kritikan utawa sindiran

MACA ENDAH GEGURITAN

Maca endah iku sawijining ketrampilan basa kang nggandhengake unsur basa lan kaendahan utawa seni. Kegiatan maca endah geguritan diarani kasil lan

apik yen para siswa wis bener lan pener ing bab basane (lafal, intonasi, andhegan, lan

sapanunggalane) lan becik utawa endah tur nyengsemake ing bab senine (ekspresi, solah-bawa, wirama,lan sapanunggalane). Ana sing luwih penting maneh, maca endah geguritan iku tujuane sing nyemak, sing ngrungokake dadi ngerti isi, piweling, lan kaendahaning geguritan sing diwaca.

Amarga geguritan iku mapan ing alam kabudayan Jawa, kabeh mau kudu didhasarake wewatakan, tatakrama, lan sopan santun Jawa. Maca geguritan iku kudu njawani.

Tatacara maca geguritan sing becik, yaiku:

1. Geguritane kudu wis ditemokake struktur lair-batine (interpretasi geguritan)

2. Geguritane diwaca paling ora rong rambahan, tembung-tembung, ukara, lan bagean

kang penting kudu dingerteni luwih dhisik.

3. Geguritan iku diwenehi tandha pamaca lan tandha andhegan. Yen perlu geguritan iku

bisa ditulis maneh manut interpretasine para siswa.

4. Kanggo gladhen, geguritan mau diwaca manut tandha pamaca lan tandha andhegan,

uga katrangan solah bawane. Gladhen dianggep cukup yen para siswa wis bisa kanthi

lancar lan ora rumangsa isin, kikuk, kaku, salah tingkah nalika maca endah geguritan.

Vokal/Swarane

Swara kudu bantas, resik, tur cetha pangucapane. Ing bab vokal/swara iki kudu dimangerteni bab-bab ing ngisor iki :

1. artikulasi : pangucapane aksara lan tembung kudu wuwuh lan cetha.

2. diksi : pangucapane tembung-tembung mau endah, kanthi rasa-pangrasa, ana sing landhep, wengis, sabar, alus, kereng lan sapanunggalane.

3. tempo : alon-cepete pangucapan, dijumbuhake karo napas lan swasana sing

pengin diwedharake.

4. dinamika : alon-bantere swara, selaras-seimbange pamaca geguritan, nganti dadi

kaya wirama kang endah lan gawe pamirsa lan pamireng dadi kesengsem.

5. modulasi : owah-owahane swara, umpamane swara wong tuwa, bocah cilik,

swarane digawe cempreng, ulem, geter, lan sapanunggalane.

6. intonasi : lagune ukara, pada. Para siswa kudu wani nemtokake sawijining pada dadi ukara pitakon, apa prentah, lan sapanunggalane.

7. andhegan : andhegan = jeda (Bahasa Indonesia), yaiku pedhotane tembung lan

ukara ing geguritan kanthi tujuan nguwatake maksud lan artine geguritan.

8. ambegan : teknik ambegan/napas iku penting banget. Para siswa kudu sinau teknik ambegan weteng (=pernafasan perut).

Solah Bawane

Obahing awak sakujur kudu bisa nguwatake geguritan apa sing lagi kawaca, solah bawa

kudu bisa :

1. komunikatif: maca endah geguritan iku kudu dirasakake, maca-solah bawa sing metu saka ati supaya bisa nggeterake atine pamirsa.

2. ekspresif : asil saka interpretasi, ngerti marang struktur lair-batin geguritan mau

diwujudake kanthi mimik-pantomimik-kinetik lan solah bawa kang becik

lan endah.

3. konsentrasi: fokus, para siswa kudu munjerake pikiran, wektu lan tenaga kanthi nggladhi sinau maca geguritan supaya asile ora getun tiba buri. Sebab

kalodhangan lan wektu iku ora bisa dibaleni.

Sumber :